Affordance ve işaretçi (signifier) nedir?

Affordance ne demek

Terimi psikolog James J. Gibson ortaya attı. İlk kez 1966'da The Senses Considered as Perceptual Systems kitabında kullandı. En bilinen tanımını 1979 tarihli The Ecological Approach to Visual Perception kitabında verdi.

Gibson'a göre affordance, çevrenin bir canlıya iyi ya da kötü yönde sunduğu şeydir. Kavram bir ilişkiyi anlatır. Bir metre yüksekliğindeki basamaklar emekleyen bir bebeğe tırmanmayı sunmaz. Yorgun bir yetişkine ise oturup dinlenme yeri olabilir.

Gibson'ın anlamında bir olanağın görünür olması gerekmez. Norman da bunu hatırlatır: Gibson'ın affordance'ları algılanabilir, hatta bilinebilir olmak zorunda değildi.

Norman'ın arayüze taşıması ve işaretçi

Don Norman terimi 1988'de The Design of Everyday Things kitabıyla tasarıma taşıdı, ama anlamını değiştirdi. Norman için affordance, kişinin kolayca algılayabildiği eylem olanağıydı. Buna algılanan affordance (perceived affordance) denir.

Norman'a göre terim tasarımcılar arasında çok kullanıldı ve çok da yanlış kullanıldı. Norman, 2008'de ACM Interactions dergisindeki "Signifiers, not affordances" yazısında bunu düzeltmeye çalıştı. Önerisi kısaydı: affordance'ı bırakın, işaretçi sağlayın.

Norman işaretçiyi, fiziksel ya da toplumsal dünyada anlamlı biçimde yorumlanabilen bir gösterge olarak tanımlar. Kavram, kitabın 2013'teki gözden geçirilmiş baskısına da girdi.

Farkı tek cümleyle söyleyeyim. Affordance, bir şeyin yapılabilir olmasıdır. İşaretçi, onun yapılabilir olduğunu size gösteren şeydir.

Aynı ekran, işaretçili ve işaretçisiz

İşaretçiler kapalıyken neyi kaybettiğinize bakın:

• Kaydet: Çerçeve ve dolgu gidince kelime bir etiket gibi okunur. Dokunulabildiğini ancak deneyerek öğrenirsiniz.
• Kargo kartları: İlk kart ekranı tam doldurunca liste bitmiş gibi görünür. Ücretsiz mağazadan alma seçeneği dördüncü kartta kalır.

Ekranda işaretçi nasıl görünür

Bence ekranda asıl zorluk, kullanıcıya nereye tıklayabileceğini göstermektir.

Nielsen Norman Group'tan Hoa Loranger, 2015'teki yazısında tıklanabilirliğin işaretçilerini sıralar. Ona göre bağlantı için en güvenli renk hâlâ mavidir. Butonlarda dikdörtgen biçimi ve net bir çerçeveyi korumayı önerir, köşeler tercihen yuvarlak olabilir.

Aynı yazı erken bir çalışmadan söz eder: düz butonları üç boyutlu yapmak tıklamaları %416 artırmış. Loranger, etkinin bugün daha küçük olduğunu ama hâlâ büyük kaldığını ekler. Ters yönde de işler: tıklanmayan bir başlığa arka plan rengi verirseniz başlık butona benzer ve kullanıcı yanılır.

Kaydırmada da durum aynı. Kim Flaherty, 2016'daki yazısında "tamamlanmışlık yanılsamasını" anlatır: görünen ekran içeriğin sonu gibi durur, oysa devamı vardır.

Flaherty'nin önerisi, sonraki içeriğin bir kısmını kenardan göstermektir. Yana kaydırılan alanlarda ekrandan taşan içerik ve slayt sayacı da aynı işi görür.

Benim notum

Audit'lerde sık gördüğüm bir sorun, çalışan ama görünmeyen kontroller. Düz tasarımda çerçevesi alınmış bir "Düzenle" yazısı ya da tam ekran bir kart dizisi buna örnektir.

Kullanıcı bu kontrolleri bulamayınca özelliğin olmadığını sanar. Ben raporda bunu "affordance var, işaretçi yok" diye not ederim. Düzeltmesi çoğu zaman bir çerçeve ya da kenardan taşan bir karttır.

İşaretçinin işe yarayıp yaramadığını kullanıcının zihinsel modeli belirler. Mavi alt çizgiyi bağlantı diye okumayı web'de öğrendik. Kendi icat ettiğiniz bir ipucunu ise kullanıcı tanımayabilir.

Bu tür sorunları UX Audit içinde ekran ekran işaretlerim.

İlgili terimler

İşaretçinin ne kadar iyi çalıştığını kullanılabilirlik testinde görürsünüz. Butonlar, bağlantılar ve kartlar kullanıcı arayüzünün parçalarıdır. Konunun ilkelerle bağını Nielsen'in 10 ilkesi sayfasında bulabilirsiniz.