Kullanılabilirlik (usability) nedir?

Nielsen'in beş bileşeni

Jakob Nielsen, Nielsen Norman Group'taki "Usability 101" yazısında kullanılabilirliği beş soruya böler. Her biri ayrı ölçülür. Birinde iyi olmak, ötekindeki zayıflığı kapatmaz.

• Öğrenilebilirlik: Kullanıcı tasarımı ilk kez gördüğünde temel bir işi ne kadar kolay yapıyor?
• Verimlilik: Tasarımı öğrendikten sonra işi ne kadar hızlı bitiriyor?
• Hatırlanabilirlik: Bir süre kullanmadan dönünce eski hızına ne kadar çabuk kavuşuyor?
• Hatalar: Kaç hata yapıyor, hatalar ne kadar ciddi, düzeltmek ne kadar kolay?
• Memnuniyet: Tasarımı kullanmak ne kadar hoş?

Neden önemli

Nielsen web için kuralı açıkça yazar: site zor kullanılıyorsa insanlar ayrılır.

Aynı yazıya göre güncel iyi uygulama, tasarım projesi bütçesinin yaklaşık yüzde 10'unu kullanılabilirliğe ayırmak. Ayrı bir laboratuvar şart değil, sakin bir toplantı odası iş görür. En önemli sorunları bulmak için de çoğu zaman 5 kullanıcı yeterli.

Bence en kolay gözden kaçan bileşen öğrenilebilirlik. Ürünü her gün kullanan ekip, ilk kez gelen birinin takıldığı yeri artık göremez.

ISO 9241-11 tanımı

ISO 9241-11 standardı daha resmî bir tanım verir. W3C'nin erişilebilirlik sayfasının aktardığı haliyle kullanılabilirlik, bir ürünün belirli kullanıcılar tarafından belirli hedeflere ulaşmak için ne ölçüde kullanılabildiğidir.

Ölçüt üçlüdür: etkililik, verimlilik ve memnuniyet. Hepsi "belirli bir kullanım bağlamında" değerlendirilir. Yani aynı ekran, masa başındaki uzman için kolay, otobüste telefondan alışveriş yapan biri için zor olabilir.

Ben iki tanımı birlikte kullanıyorum. ISO neyi ölçeceğimi söylüyor, Nielsen'in beş sorusu da nereye bakacağımı.

Örnek: bir ödeme akışında beş bileşen

Bir e-ticaret sitesinin ödeme adımını düşünün. Her bileşen için bir örnek gözlem yazdım. Gerçek bir vakadan alınmadılar, ama bir UX audit sırasında not alınabilecek türdenler.

Sık karıştırılan: kullanışlılık ve fayda

Nielsen kullanılabilirliği faydadan (utility) ayırır. Fayda, ürünün ihtiyaç duyduğunuz özelliği sunup sunmadığıdır. Kullanılabilirlik, o özelliğin ne kadar kolay ve hoş kullanıldığıdır. İkisi toplanınca kullanışlılık (usefulness) çıkar.

Çok kolay kullanılan ama işinizi görmeyen bir uygulama kullanışlı değildir. Doğru özelliği sunup zor kullandıran bir uygulama da kullanışlı sayılmaz.

İlgili terimler

Kullanılabilirlik, kullanıcı deneyiminin (UX) ölçülebilen bir parçasıdır. Sorunları bulmanın hızlı yolu, arayüzü Nielsen'in 10 kullanılabilirlik ilkesi ile taramaktır. Ekran kullanıcının beklentisiyle uyuşmadığında bakılacak kavram da zihinsel model.