Nielsen'in 10 kullanılabilirlik ilkesi

Canlı demo: ihlal ve düzeltilmiş hal

Bir ilkeyi en hızlı, onu çiğneyen bir ekranı görünce anlarsınız. Aşağıda dört ilke için aynı küçük ekranın iki halini koydum.

Her halin altında, ekranın neden ihlal sayıldığını ya da neyin değiştiğini yazdım. JavaScript kapalıysa dört örneğin iki hali de alt alta görünür.

Deneyin

1. Sistem durumunun görünürlüğü

İhlal

Para transferi

Alıcı: Ayşe Y. · 2.500,00 TL

Gönder

Butona bastınız. Ekran altı saniye boyunca aynı kalıyor.

Neden ihlal: Kullanıcı işlemin başlayıp başlamadığını bilmiyor. Bu belirsizlikte butona ikinci kez basabilir.

Düzeltilmiş

Para transferi

Alıcı: Ayşe Y. · 2.500,00 TL

Gönderiliyor. Adım 2/3: bankanızın onayı bekleniyor.

Ne değişti: Butona basıldığı an ekran geri bildirim veriyor. Adım ve ilerleme görünüyor, ikinci basışa gerek kalmıyor.

3. Kullanıcı kontrolü ve özgürlüğü

İhlal

Sepetim (2 ürün)

Ürün silindi.

Kablosuz kulaklığı yanlışlıkla sildiniz. Geri getirmek için ürünü yeniden aramanız gerekiyor.

Neden ihlal: Yanlış bir dokunuşun geri dönüşü yok. Kullanıcı hatasını ancak ürünü yeniden arayarak düzeltebiliyor.

Düzeltilmiş

Sepetim (2 ürün)

Kablosuz kulaklık sepetten çıkarıldı.

Geri al

Ne değişti: Silme anında bir “Geri al” düğmesi çıkıyor. Hata tek dokunuşla düzeliyor.

5. Hata önleme

İhlal

IBAN ile gönder

IBAN: TR120006400000112345678901

Tutar: 25.000,00 TL

Gönder

Neden ihlal: Tek hane yanlış yazılsa bile para başka birine gidebilir. Ekran, büyük bir tutarı onay almadan gönderiyor.

Düzeltilmiş

Gönderimi onaylayın

Alıcı: A*** Y***

Tutar: 25.000,00 TL

IBAN sahibinin adı sizin beklediğiniz kişi mi?

Onayla ve gönder

Ne değişti: Riskli işlemden önce bir özet ve onay adımı var. Kullanıcı hatayı para çıkmadan görüyor.

9. Hataları tanıma, anlama ve düzeltme

İhlal

T.C. kimlik numarası

[ boş alan ]

Hata: ERR_VAL_1043. İşlem başarısız.

Neden ihlal: Mesaj bir kod veriyor, sorunu söylemiyor. Üstelik girilen değer silinmiş.

Düzeltilmiş

T.C. kimlik numarası

1234567890

Numara 11 haneli olmalı, siz 10 hane girdiniz. Eksik haneyi kontrol edin.

Ne değişti: Mesaj sade Türkçe, sorunu tam olarak gösteriyor ve çözüm öneriyor. Girilen değer yerinde duruyor.

Dört ilke için aynı küçük ekranın ihlal ve düzeltilmiş hali. Önce ilkeyi, sonra hali seçin. Örnekler temsilidir, belirli bir uygulamaya ait değildir.

Kökeni: 1990, 1994 ve 2020

Jakob Nielsen ilk listeyi 1990'da Rolf Molich ile birlikte hazırladı. Liste, heuristik değerlendirme denen inceleme yönteminde kullanılmak için yazıldı.

1994'te Nielsen listeyi yeniden ele aldı. 249 kullanılabilirlik sorunu üzerinde faktör analizi yaptı ve ilkeleri iyileştirdi. NN/g'deki makale ilk kez 24 Nisan 1994'te yayımlandı.

Makale 2020'de güncellendi. Kate Moran ve Feifei Liu ilkelerin adlarını, açıklamalarını ve örneklerini yeniledi, yeni örnekler de ekledi.

Bu güncellemede tanımların dili biraz inceltildi. NN/g'ye göre on ilkenin kendisi ise 1994'ten beri aynı. Sayfa en son 30 Ocak 2024'te gözden geçirildi.

Neden “heuristik” deniyor? Çünkü ilkeler geniş pratik kurallardır. Size “bu butonu şuraya koyun” demez, “Kullanıcı ne olup bittiğini biliyor mu?” diye sormanızı sağlar.

10 ilke, tek tek

Her ilke için İngilizce adını, kısa anlamını, Türkçe bir arayüz örneğini ve bir kontrol sorusunu yazdım. Örnekler temsilidir, belirli bir bankayı ya da mağazayı hedef almaz.

1. Sistem durumunun görünürlüğü

İngilizce adı: Visibility of System Status.

Anlamı: Sistem, kullanıcıya ne olup bittiğini makul bir sürede ve uygun bir geri bildirimle söyler.

Örnek: Bir e-ticaret sitesinde “Siparişi tamamla” butonuna basıldı. Ekran donup kalıyorsa kullanıcı ödemenin alınıp alınmadığını bilemez. Butonun “Ödeme alınıyor” yazısına dönmesi ve ardından sipariş numarasıyla bir onay ekranı gelmesi bu ilkeyi karşılar.

Kontrol sorusu: Kullanıcı her an nerede olduğunu ve işleminin ne durumda olduğunu görebiliyor mu?

2. Sistem ile gerçek dünya arasında uyum

İngilizce adı: Match Between the System and the Real World.

Anlamı: Arayüz kullanıcının kendi dilini konuşur ve onun alıştığı mantıklı sırayı izler. Şirketin iç jargonu ekrana çıkmaz.

Örnek: Sipariş takibinde “Fulfillment aşamasında” yazmak bir ihlaldir. “Kargoya hazırlanıyor” aynı bilgiyi kullanıcının kelimeleriyle verir. Bu ilke, kullanıcının kafasındaki zihinsel model ile ekranın eşleşmesiyle ilgilidir.

Kontrol sorusu: Ekrandaki her kelimeyi bir müşteri, şirketten kimseye sormadan anlar mı?

3. Kullanıcı kontrolü ve özgürlüğü

İngilizce adı: User Control and Freedom.

Anlamı: İnsanlar yanlışlıkla bir şey yapar. İstemedikleri bir işlemden çıkmak için açıkça işaretlenmiş bir yol bulabilmeleri gerekir: geri al ya da iptal.

Örnek: Beş adımlı bir kredi başvurusu formunda “Geri” butonu yoksa kullanıcı tek bir yanlışı düzeltmek için baştan başlar. Her adımda geri dönülebilmeli ve girilen bilgiler korunmalı.

Kontrol sorusu: Yanlış bir dokunuştan sonra kullanıcı kayıp yaşamadan geri dönebiliyor mu?

4. Tutarlılık ve standartlar

İngilizce adı: Consistency and Standards.

Anlamı: Aynı şey her yerde aynı adla anılır ve aynı şekilde davranır. Platformun ve sektörün alışılmış kuralları izlenir.

Örnek: Bir uygulama aynı özelliğe bir ekranda “Sepet”, başka ekranda “Çantam” diyorsa kullanıcı bunların farklı yerler olduğunu düşünebilir.

Kontrol sorusu: Aynı şey her ekranda aynı adı taşıyor ve aynı yerde duruyor mu?

5. Hata önleme

İngilizce adı: Error Prevention.

Anlamı: İyi bir hata mesajından daha iyisi, hatayı baştan önleyen tasarımdır. Riskli işlemlerden önce onay istenir.

Örnek: Doğum tarihini serbest metinle istemek, “31.02.1990” gibi geçersiz girişlere kapı açar. Gün, ay ve yıl için ayrı alanlar ya da bir tarih seçici bu hatayı oluşmadan engeller. Demodaki IBAN onay ekranı da aynı ilkenin bankacılıktaki karşılığıdır.

Kontrol sorusu: Geri dönüşü zor bir işlemden önce kullanıcı ne yaptığını bir kez daha görüyor mu?

6. Hatırlamak yerine tanıma

İngilizce adı: Recognition Rather than Recall.

Anlamı: Seçenekler ve gerekli bilgiler ekranda görünür. Kullanıcı bir ekrandan ötekine bilgi taşımak için hafızasına güvenmek zorunda kalmaz.

Örnek: Kargo takibi için sipariş numarasını yazdırmak hatırlamaya dayanır. “Siparişlerim” listesinden siparişe dokunup takibe geçmek tanımaya dayanır. Bankacılıkta “Son gönderilenler” listesi de aynı işi görür.

Kontrol sorusu: Kullanıcı bir önceki ekrandan bir şeyi aklında tutmak zorunda kalıyor mu?

7. Kullanım esnekliği ve verimliliği

İngilizce adı: Flexibility and Efficiency of Use.

Anlamı: Acemi kullanıcının görmediği kısayollar deneyimli kullanıcıyı hızlandırır. Sık yapılan işler kişiselleştirilebilir.

Örnek: Her ay aynı kişiye kira gönderen biri için “Bu işlemi tekrarla” butonu ya da düzenli ödeme talimatı işi saniyelere indirir. İlk kez gelen kullanıcı ise bu kısayolu görmezden gelip normal akıştan ilerleyebilir.

Kontrol sorusu: Bu işi her gün yapan biri, ilk kez yapanla aynı sayıda adımdan mı geçiyor?

8. Estetik ve sade tasarım

İngilizce adı: Aesthetic and Minimalist Design.

Anlamı: Arayüz ilgisiz ya da nadiren gereken bilgiyi içermez. Fazladan eklenen her öğe, gerekli bilgiyle dikkat için yarışır.

Örnek: Bir bankacılık uygulamasının açılış ekranında bakiyeden önce altı kampanya kartı geliyorsa, kullanıcı en çok baktığı bilgiyi aramak zorunda kalır. Kampanyaları ikinci plana almak bakiyeyi öne çıkarır.

Kontrol sorusu: Bu ekrandan hangi öğe çıkarılsa kimse fark etmez?

9. Hataları tanıma, anlama ve düzeltme

İngilizce adı: Help Users Recognize, Diagnose, and Recover from Errors.

Anlamı: Hata mesajı kod içermeyen sade bir dille yazılır, sorunu tam olarak gösterir ve bir çözüm önerir.

Örnek: Kart ödemesinde “İşlem reddedildi (05)” yazmak kullanıcıyı çaresiz bırakır. “Kartınızın son kullanma tarihi geçmiş görünüyor. Kartın üzerindeki tarihi kontrol edin ya da başka bir kart seçin.” mesajı ne olduğunu ve ne yapılacağını söyler.

Kontrol sorusu: Mesajı okuyan kişi, destek hattını aramadan ne yapacağını biliyor mu?

10. Yardım ve dokümantasyon

İngilizce adı: Help and Documentation.

Anlamı: En iyisi açıklama gerektirmeyen bir sistemdir. Yardım gerekiyorsa kolay aranır ve kullanıcının o anki işine odaklanır.

Örnek: Bir e-Devlet tarzı başvuru formu “Vergi kimlik numarası” isterken alanın yanında “Bu numarayı nerede bulurum?” bağlantısı verebilir. Bu bağlantı, kullanıcıyı uzun ve genel bir SSS sayfasına göndermekten daha çok işe yarar.

Kontrol sorusu: Yardım, kullanıcının takıldığı yerde mi, yoksa ayrı bir sayfada mı?

İlkeleri bir değerlendirmede kullanmak

İlkeler en çok heuristik değerlendirmede işe yarar. Bu yöntemde her değerlendirici arayüzü kendi başına inceler ve bulduğu ihlali ilgili ilkeyle birlikte not eder. Kullanıcılar bu yönteme katılmaz.

Moran ve Gordon'un 2023 tarihli NN/g rehberi üç adım önerir. Önce herkes ilkeleri okur ve kapsam tek bir göreve, bölüme ya da cihaza daraltılır. Sonra her değerlendirici bağımsız çalışır, ardından ekip bulguları gruplar ve en zararlı sorunları konuşur.

Kaç kişi gerekir? Nielsen'in 1994 tarihli yazısına göre altı projenin ortalamasında tek bir değerlendirici sorunların yalnızca yüzde 35'ini buldu. Nielsen bu yüzden üç ila beş değerlendirici önerir.

Bir değerlendirme oturumu genelde bir iki saat sürer. Büyük arayüzlerde oturumu uzatmak yerine birkaç küçük oturuma bölmek önerilir.

Her bulgunun yanına ilke numarasını yazmanızı öneririm. Böylece ekip “Bu bir zevk meselesi mi, yoksa bir ilke mi çiğneniyor?” tartışmasına uzun süre takılmaz.

Adım adım yöntem için UX audit rehberine bakabilirsiniz.

Sınırları ve yanlış anlaşılmaları

Kullanıcı testinin yerini tutmaz. NN/g'nin değerlendirme rehberi bunu açıkça yazar. İlkeler olası sorunları gösterir. Gerçek kullanıcının nerede takıldığını ancak bir prototip ya da canlı ürünle yapılan testte görürsünüz.

Her ihlal bir sorun değildir. Aynı rehbere göre bir ilkeyi çiğneyen tasarım kararı her zaman hatalı değildir, doğru cevap bağlama göre değişir. Bilerek yapılan ihlal nadir olmalı ve önce kullanıcı araştırmasıyla gerekçelendirilmeli.

Çözüm üretmez. Nielsen'in 1994 yazısı, yöntemin sorunlara sistemli bir çözüm üretmediğini söyler. Bulgu listesi sorunun yerini gösterir. Düzeltme yine ayrı bir tasarım işidir.

Önem derecesi ayrı bir iştir. Ödeme akışını durduran bir ihlal ile bir yazım tutarsızlığı aynı listede aynı ağırlıkta durmamalı. Bu yüzden audit'te teslim ettiğim düzeltme listesi önceliklendirilmiş olur.

“Sade” düz tasarım demek değil. NN/g'ye göre 8. ilke düz tasarım şartı koymaz, ilgisiz bilgiyi çıkarmayı ister. Gri tonlu, ikonsuz bir ekran ilgisiz bilgiyle doluysa yine ihlaldir.

Erişilebilirlik denetimi değildir. On ilke genel kurallar olduğu için kontrast oranı ya da ekran okuyucu etiketleri gibi ölçülebilir kontrolleri kapsamaz. Bunlar için ayrı bir kontrol listesi gerekir.

İlgili kavramlar

On ilke, daha geniş bir yaklaşımın parçası. Kullanılabilirlik tanımı neyi ölçtüğümüzü anlatır. Kullanıcı merkezli tasarım ise bu kontrollerin süreçteki yerini gösterir.

2. ya da 6. ilkeye takılan bir sorun menüden veya sayfa düzeninden geliyorsa bilgi mimarisi sayfasına bakın. Diğer yasa ve etkiler UX yasaları listesinde.