UX (kullanıcı deneyimi) nedir?
UX, İngilizce user experience ifadesinin kısaltmasıdır, Türkçesi kullanıcı deneyimidir. Bir kişinin bir şirketle, onun ürünleri ve hizmetleriyle yaşadığı etkileşimin bütününü anlatır. Satın almadan önceki beklenti de buna girer. Ekranın görünüşü işin bir parçasıdır; destek hattı, bildirimler, teslimat ve iade de kullanıcı deneyimine dahildir.
· Son güncelleme:
İki temel tanım
Don Norman ile Jakob Nielsen'in tanımı geniştir. Kullanıcı deneyimi, son kullanıcının şirketle, hizmetleriyle ve ürünleriyle etkileşiminin tüm yönlerini kapsar.
ISO 9241-210:2019 standardı ise kişiye bakar. Bu tanıma göre kullanıcı deneyimi, bir sistemin, ürünün ya da hizmetin kullanımından veya beklenen kullanımından doğan algı ve tepkilerdir.
İkinci tanımdaki küçük ayrıntı önemli: "beklenen kullanım". Deneyim, uygulamayı açmadan önce başlar. Reklamda verilen söz de mağaza sayfasındaki yorumlar da bu deneyimin parçasıdır.
Neden önemli
Norman ve Nielsen'e göre iyi deneyimin ilk şartı, kullanıcının ihtiyacını uğraştırmadan karşılamaktır. İkinci şart sadelik ve zarafettir. İnsanlar böyle ürünlere sahip olmaktan ve onları kullanmaktan hoşlanır.
Aynı yazıda bir uyarı da var. Kullanıcının istediğini söylediği özellikleri listeye dizip teslim etmek iyi deneyim için yetmez.
Bu yüzden UX tek bir ekibin işi değildir. Mühendislik, pazarlama, grafik ve endüstriyel tasarım ile arayüz tasarımı birlikte çalışmak zorundadır.
Kullanıcı bir adımda takıldığında o adımı hangi ekibin yaptığına bakmaz, şirketi suçlar. Bence UX çalışması bu takılma noktalarını bulmakla başlar.
Türkçe örnek: kargo takibi
Bir e-ticaret sitesinden sipariş verdiğinizi düşünün. Sonrasında şu adımlardan geçersiniz: onay e-postası, kargo SMS'i, takip ekranı, kuryenin kapıyı çalması ve gerekirse iade.
| Ekranda yazan | Kullanıcının aklındaki soru |
|---|---|
| "Gönderi transfer merkezinde." | Ne zaman gelecek? Evde olmam gerekiyor mu? |
| "Yarın 12.00'ye kadar adresinizde. Evde değilseniz komşuya ya da şubeye bırakmayı seçin." | Soru cevaplandı, bir de seçenek var. |
Diyagram: arayüz (UI) beş adımdan yalnızca biridir, kullanıcı deneyimi beşinin toplamıdır. Tablo: aynı ekranda yalnızca metin değişiyor; ilki soruyu cevapsız bırakıyor, ikincisi cevaplıyor.
Takip ekranı çok iyi tasarlanmış olabilir. Ama SMS'teki bağlantı açılmıyorsa ya da kurye paketi haber vermeden şubeye bırakıyorsa deneyim yine kötüdür.
Norman ve Nielsen de benzer bir örnek verir. Film arama arayüzü ne kadar iyi olursa olsun, aradığınız bağımsız film veritabanında yoksa işe yaramaz.
Sık karıştırılan terimler
UX ve kullanılabilirlik. Kullanılabilirlik, arayüzün bir kalite özelliğidir. Sistemin ne kadar kolay öğrenildiğini, ne kadar verimli ve hoş kullanıldığını anlatır. Kullanıcı deneyimi daha geniştir: kullanımı kolay bir uygulama, kötü bir iade süreci yüzünden yine kötü bir deneyim yaşatabilir.
UX ve UI. UI (kullanıcı arayüzü), kişinin gördüğü ve dokunduğu ekranlardır. Norman ve Nielsen arayüzü tasarımın çok önemli bir parçası sayar. Yine de arayüz, toplam deneyimle aynı şey değildir. İkisinin farkını örnekleriyle UI/UX nedir rehberinde anlattım.
İlgili terimler
- Kullanıcı merkezli tasarım: kullanıcıyı sürecin merkezine koyan yaklaşım. ISO 9241-210 bu konuyu ele alır.
- Zihinsel model: kullanıcının bir sistemin nasıl çalıştığına dair kafasındaki resim.
- Bilgi mimarisi: içeriğin nasıl gruplandığı ve nasıl adlandırıldığı.
- Nielsen'in 10 kullanılabilirlik ilkesi: bir arayüzü değerlendirmek için kullanılan kontrol listesi.
Kendi ürününüzde deneyimin nerede koptuğunu görmek isterseniz UX audit rehberinde adımları tek tek anlattım.
Sık sorulanlar
UX'in açılımı nedir?
UX, İngilizce user experience ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede kullanıcı deneyimi olarak kullanılır.
UX yalnızca ekran tasarımı mı?
Hayır. Norman ve Nielsen'in tanımına göre UX, kişinin şirketle, ürünleriyle ve hizmetleriyle etkileşiminin tüm yönlerini kapsar. Destek, teslimat ve iade de buna girer.
ISO standardı kullanıcı deneyimini nasıl tanımlıyor?
ISO 9241-210:2019'a göre kullanıcı deneyimi, bir sistemin, ürünün ya da hizmetin kullanımından veya beklenen kullanımından doğan algı ve tepkilerdir.
Kullanılabilirlik ile kullanıcı deneyimi aynı şey mi?
Hayır. Kullanılabilirlik, arayüzün ne kadar kolay öğrenildiğini, ne kadar verimli ve hoş kullanıldığını anlatan bir kalite özelliğidir. Kullanıcı deneyimi daha geniş bir kavramdır ve kullanılabilirliği de içine alır.
Kaynaklar (3)
- Don Norman ve Jakob Nielsen, The Definition of User Experience (UX), Nielsen Norman Group. 8 Ağustos 1998; erişim 2026-11-03
- ISO 9241-210:2019 tanımı, Wikipedia "User experience" maddesindeki alıntı üzerinden. ISO sayfası erişime kapalıydı (403); erişim 2026-11-03
- Wikipedia, ISO 9241 (Part 210 sürümleri: 2010 ve 2019). erişim 2026-11-03