Dark pattern nedir? Karanlık tasarımın türleri

Kısaca

Dark pattern'da arayüz, onu yapan şirket için çalışır ve kullanıcının aleyhine işler. Kullanıcı bir şey yapmak ister, ekran onu başka bir yöne çeker. Çoğu zaman kullanıcı bunu fark etmez ya da fark ettiğinde iş işten geçmiştir.

Türkçede karanlık örüntü, karanlık tasarım ya da dark UX adlarıyla geçer. Ticaret Bakanlığı resmî metinlerinde "karanlık ticari tasarımlar" ifadesini kullanıyor.

Kötü tasarım ile dark pattern aynı şey değildir. Kötü tasarım kullanıcıyı yanlışlıkla zorlar. Dark pattern ise kullanıcıyı belli bir karara itmek için kurulmuştur ve bu karar genellikle kullanıcının aleyhinedir.

• En sık gördüğüm iki tür, önceden işaretli kutular ve son adımda çıkan ücretlerdir.
• Türkiye'de yönetmelik, internet ortamındaki yönlendirici arayüz tasarımlarını 1 Mart 2022'den beri aldatıcı ticari uygulamalar arasında sayıyor.
• Kısa vadede satış getirir. Sonra güven kaybı ve şikâyet olarak geri döner.

Terimin kökeni

Harry Brignull 2010'da darkpatterns.org adıyla bir site başlattı. Sitenin kendi anlatımına göre amaç, manipülatif tasarımları ifşa etmek ve kamuoyunu bilgilendirmekti.

Site bugün deceptive.design adresinde. Adı da değişti: "dark patterns" yerine "deceptive patterns", yani aldatıcı örüntüler deniyor. Sitenin kendi açıklamasına göre bu değişikliği World Wide Web Foundation'ın Tech Policy Design Lab ekibi önerdi.

Site gerekçe olarak "karanlık" kelimesinin olumsuz çağrışımlar taşıdığını ve zararlı kalıp yargıları besleyebileceğini gösteriyor. Ben bu sayfada iki adı birlikte kullanıyorum. Çalıştığım ekiplerde hâlâ en çok "dark pattern" adını duyuyorum.

Sitenin ana sayfasındaki tanım kısa: aldatıcı örüntüler, insanları yapmak istemedikleri şeyleri yapmaya kandırır. Site ayrıca kendi analizlerinin hukuki tavsiye olmadığını not ediyor.

Dark pattern türleri

deceptive.design bugün 18 tür listeliyor. Aşağıda audit'lerde en çok karşıma çıkan 12'sini topladım. Türkçe adlar benim çevirimdir, parantez içinde sitedeki İngilizce adı var.

Gizlice ekleme (Sneaking)

Önemli bir bilgi saklanır ya da sona bırakılır, kullanıcı başka bir anlaşmaya girdiğini sanır.

Zorla eylem (Forced action)

İstediğiniz şeye ulaşmak için istemediğiniz bir şeyi kabul etmeniz şart koşulur.

Zor iptal (Hard to cancel)

Üye olmak ya da abone olmak kolaydır, iptal etmek ise çok zordur.

Önceden seçim (Preselection)

Bir seçenek sizin yerinize önceden seçilir ve karar o yöne itilir.

Engelleme (Obstruction)

Bir işi bitirmenin ya da bir bilgiye ulaşmanın önüne bilerek engel konur.

Gizli abonelik (Hidden subscription)

Kullanıcı, açıkça söylenmeden ya da onayı alınmadan düzenli ödemeye bağlanır.

Gizli maliyet (Hidden costs)

Düşük bir fiyatla başlanır. Kullanıcı emek harcadıktan sonra beklenmedik ücretler ödeme adımında ortaya çıkar.

Yanıltıcı ifade (Trick wording)

Kafa karıştıran bir cümle, kullanıcıya istemediği bir işi yaptırır. Ben en çok çift olumsuzlu onay kutularında görürüm.

Görsel müdahale (Visual interference)

Kullanıcı bilginin açık ve öngörülebilir biçimde durmasını bekler. Ama bilgi saklanır ya da başka bir şeymiş gibi gösterilir.

Sahte sosyal kanıt (Fake social proof)

Uydurma yorumlar, kullanıcı görüşleri ya da etkinlik mesajları, ürünü olduğundan popüler ya da güvenilir gösterir.

Sahte aciliyet (Fake urgency)

Sahte bir süre sınırı, kullanıcıyı bir işlemi hemen tamamlamaya zorlar.

Utandırarak vazgeçirme (Confirmshaming)

Kullanıcı duygusal olarak manipüle edilir ve normalde yapmayacağı bir şeyi yapar. Ben en sık, kullanıcıyı suçlu hissettiren bir reddetme metni olarak görürüm.

Listede olmayan altı tür de var: sahte kıtlık, kılık değiştirmiş reklam, ısrarcı hatırlatma, karşılaştırmayı engelleme, bağımlılık yaratan tasarım ve sanal para karmaşası. Tam liste kaynaklarda.

Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu da 10 Eylül 2024'teki toplantısında abonelik hizmetlerine baktı ve benzer örnekler saydı. Önceden seçili sunulan abonelik paketleri bunlardan biriydi. Güncellenen üyelik sözleşmelerinde kabul etme seçeneğinin reddetmeye göre daha çok vurgulanması ve ücretsiz deneme için ödeme bilgisi istenmesi de listedeydi.

Bakanlığın duyurusuna göre o toplantıda incelenen 144 dosyanın 118'i mevzuata aykırı bulundu. Toplantıda verilen idari para cezası toplam 22.414.861 TL oldu. Bu sayılar yalnızca abonelik dosyalarını değil, toplantının tamamını kapsıyor.

Neden bu kadar yaygın?

Dark pattern'lar çoğu zaman bir tasarımcının kötü niyetinden doğmaz. Çoğu ekip bir ekranı tek bir sayıyla ölçer ve tuzak o sayıyı kısa vadede yükseltir. Önceden işaretli bir kutu, ilk hafta ek satış raporunda güzel görünür.

Sorun, maliyetin başka bir panoda çıkmasıdır. İade talebi destek ekibinin raporuna düşer, iptal edemeyen kullanıcı şikâyet sitesine yazar. Satış ekibi kazancı görür, kaybı ise başka bir ekip taşır.

Bir de kopyalama etkisi var. Ekip bir tuzağı başka bir sitede görür ve onu "sektör standardı" sanar. Oysa bir tuzağın yaygın olması onu doğru yapmaz.

İkna ile kandırma arasındaki çizgi

Her yönlendirme dark pattern değildir. Önerilen paketi öne çıkarmak, kullanıcının zaten istediği bir şeyi kolaylaştırmak meşru tasarım işidir. Ben çizgiyi aşağıdaki sorularla çekerim ve yanıtlara birlikte bakarım.

• Kullanıcı bütün bilgiyi karar anından önce görüyor mu?
• Diğer seçenek, öne çıkan seçenek kadar kolay bulunuyor ve seçiliyor mu?
• Kullanıcı bir hafta sonra ekranı hatırladığında kandırıldığını düşünür mü?

İlk ikisine "evet", sonuncusuna "hayır" diyebiliyorsanız büyük ihtimalle ikna ediyorsunuz. Tersi durumda ekrana bir kez daha bakın.

Türkiye'de mevzuat

Türkiye'de yönetmelikte bu konuya ayrılmış bir bent var ve 1 Mart 2022'den beri yürürlükte. Dayanak, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'nde yapılan değişiklik. Değişiklik 1 Şubat 2022 tarihli ve 31737 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı.

Değişikliğin 9. maddesi, yönetmelik ekindeki aldatıcı ticari uygulamalar listesine 22. bendi ekledi. Bent, internet ortamında yönlendirici ara yüz tasarımları, seçenekler ya da ifadelerle tüketicinin karar verme veya seçim yapma iradesini olumsuz etkilemeyi hedefleyen yöntemleri kapsıyor.

Ticaret Bakanlığı 10 Ağustos 2023'te bir duyuru yaptı: Reklam Kurulu'nun 336. toplantısının ana odağı "karanlık ticari tasarımlar"dı. Duyuruda verilen örneklerden biri, önceden seçili opsiyonların sunulmasıydı.

Not: Bu bölüm hukuki danışmanlık değildir. Kendi durumunuz için yönetmeliğin Resmî Gazete'deki metnini okuyun ve bir hukukçuya danışın.

Kandırıldınız mı? Beş ekranlık mini oyun

Dark pattern'ı tarif etmek kolay, ekranda tanımak daha zordur. Aşağıdaki beş kurgusal ekran parçasına bakın ve her biri için seçiminizi yapın. Seçtiğiniz anda cevap ve açıklama açılır.

Kandırıldınız mı?

Her ekrana bakın ve kararınızı verin: kullanıcıyı kandırıyor mu, yoksa temiz mi?

1. Ekran 1 / 5 · Ödeme adımı

   Sipariş özeti

   Kablosuz kulaklık349,90 TL

   Kargo0 TL

   İşaretli kutu: Kargo güvencesi ekle (+29,90 TL)

   Toplam379,80 TL

   Ödemeye geç

   Cevap: dark pattern, önceden seçim. Ücretli güvence kutusu sizin yerinize işaretlenmiş. Fark etmeyen kullanıcı istemediği 29,90 TL'yi öder.

2. Ekran 2 / 5 · Abonelik ayarları

   Premium üyeliği iptal et

   Üyeliğiniz 14 Aralık'ta yenilenecek. İptal ederseniz o güne kadar kullanmaya devam edersiniz ve yeni ücret alınmaz.

   Üyeliği iptal etÜyeliği koru

   Cevap: temiz. Ne olacağı açıkça yazıyor, iki seçenek aynı ağırlıkta ve iptal tek adımda bitiyor.

3. Ekran 3 / 5 · Bilet satın alma

   Adım 1 / 4 · Bilet seçimi

   Konser bileti, ayakta450 TL

   Adım 4 / 4 · Ödeme

   Bilet450 TL

   Hizmet bedeli85 TL

   İşlem ücreti25 TL

   Toplam560 TL

   Cevap: dark pattern, gizli maliyet. Fiyat ilk adımda 450 TL görünüyor, iki ek ücret ancak son adımda çıkıyor. Kullanıcı o noktaya kadar emek harcadığı için geri dönmekte zorlanır.

4. Ekran 4 / 5 · Üyelik formu

   Hesap oluştur

   E-posta adresiniz

   Boş kutu: Kampanya e-postaları almak istiyorum. İstediğiniz zaman ayarlardan kapatabilirsiniz.

   Hesabı oluştur

   Cevap: temiz. İzin kutusu boş geliyor, kullanıcı isterse işaretliyor. Metin, iznin sonradan nasıl geri alınacağını da söylüyor.

5. Ekran 5 / 5 · Açılır pencere

   İlk siparişinize %10 indirim

   Bültene katılın, indirim kodunuz e-postanıza gelsin.

   E-posta adresiniz

   Kodu gönder

   Hayır, tam fiyat ödemeyi seviyorum

   Cevap: dark pattern, utandırarak vazgeçirme. Reddetme seçeneği kullanıcıyı küçümseyen bir cümleye dönüştürülmüş. Düz bir "Hayır, teşekkürler" yeterdi.

Ekranlar kurgusaldır, hiçbir gerçek ürünü göstermez. Tür adları deceptive.design listesindeki adların benim çevirimdir. Cevabı değiştirebilirsiniz, sayaç her seçimde güncellenir.

Beşinci ekrandaki tuzak en kolay görülendir, çünkü kendini cümleyle ele verir. Birinci ekrandaki daha sinsidir. Kutu işaretli gelir ve toplam yalnızca 29,90 TL artar, bu fark kolayca gözden kaçar.

Temiz ekranlardan birini dark pattern sandıysanız bu da iyi bir işaret. Demek ki gözünüz tuzak aramaya alışmış. Yine de iki temiz ekranın ortak noktasına bakın: bilgi önce geliyor ve seçim kullanıcıda kalıyor.

Gerçek ürünlerde tuzaklar bu kadar yalnız durmaz. Bir ödeme sayfasında önceden işaretli kutu ile sahte geri sayım yan yana durabilir. Audit'te her birini ayrı bulgu olarak yazarım, çünkü her birinin düzeltmesi başka bir ekibe düşer.

Kendi ürününüzde nasıl fark edersiniz?

Kendi ürününüzdeki tuzağı görmek, başkasınınkini görmekten zordur. Ekranı her gün gördüğünüz için gözünüz alışır. Ben ekiplere şu küçük turu öneririm.

1. Yeni bir hesap açın ve en pahalı paketi değil, en ucuz yolu seçmeye çalışın. Kaç adım sürdü, kaç kez "emin misiniz" sorusu çıktı?
2. Bir ürünü sepete ekleyin, ilk gördüğünüz fiyatı not edin. Ödeme ekranındaki toplamla karşılaştırın.
3. Kayıt ve ödeme ekranlarındaki her işaretli kutunun neyi kabul ettirdiğini yazın.
4. Aboneliği iptal etmeye çalışın. Üyeliği açtığınız cihazda ve aynı sürede iptal edebiliyor musunuz?
5. Her "Hayır" ve "Reddet" metnini yüksek sesle okuyun. Bir müşteriye bunu yüzüne söyler miydiniz?

Bu turu ekipten ürünü hiç kullanmamış birine yaptırın. Sonuçları bir kullanıcı yolculuğu haritası üzerine işaretlerseniz, tuzakların hangi adımlarda toplandığı hemen görünür.

Nasıl düzeltilir

Düzeltmenin özü tek bir soruya dayanır: kullanıcı bu ekranı bir arkadaşına anlatsa, kandırıldığını söyler mi? Söylüyorsa ekranı değiştirin. Aşağıda en sık türler için uyguladığım düzeltmeler var.

Önceden seçimi kaldırın

Ücretli ya da izin isteyen her kutu boş gelmeli. Ek ürün gerçekten işe yarıyorsa onu açık bir dille anlatın ve kullanıcının kendisi seçsin. Form tasarımı sayfasında onay kutularının nasıl yazılacağını ayrıca anlattım.

Toplam fiyatı ilk ekranda gösterin

Zorunlu bir ücret varsa, ilk fiyatın yanında yazmalı. Audit'lerde gördüğüm kadarıyla kullanıcı ücretten çok sürprizden rahatsız olur. Son adımda çıkan bir bedel, o ana kadar kurulan güveni bir anda bozar.

Çıkış kapısını giriş kapısı kadar kolay yapın

Üyelik iki adımda açılıyorsa, iptal de iki adımda bitmeli. İptal ekranında ne olacağını yazın: erişim ne zamana kadar sürüyor, yeniden ücret alınacak mı? Elde tutma teklifi sunabilirsiniz, ama tek seferlik ve atlanabilir olsun.

Seçenekleri eşit ağırlıkta gösterin

"Kabul et" ve "Reddet" aynı boyda ve aynı kontrastta durmalı. Biri dolgulu buton, diğeri soluk bir bağlantıysa kullanıcıya bir yön dayatılmış olur. Soluk metnin erişilebilirliği de bozduğunu unutmayın. Bunu kontrast hesaplayıcıyla kolayca ölçebilirsiniz.

Reddetme metnini düz yazın

"Hayır, teşekkürler" ya da "Şimdi değil" yeterlidir. Kullanıcıyı suçlayan her cümle, markanın sesini de kirletir.

Sayıları gerçek tutun

"Son 2 ürün" yazıyorsa stokta gerçekten 2 ürün olmalı. Geri sayım sayfa yenilenince baştan başlıyorsa, o geri sayım bir yalandır.

Kuralı ekibe yazılı olarak verin

Tek bir ekranı düzeltmek yetmez, çünkü bir sonraki kampanya aynı tuzağı geri getirir. Ben ekiplere, tasarım ilkelerinin yanına kısa bir "yapmadığımız şeyler" listesi eklemelerini öneririm. Bir tasarım sistemi varsa, bu liste onun belgelerinde, onay kutusu ve buton bileşenlerinin hemen yanında durmalı.

Liste kısa ve somut olmalı. Örneğin: ücretli kutular boş gelir, toplam fiyat ilk ekranda görünür, iptal üyelik kadar adım sürer, reddetme metni nötrdür. Her yeni tasarım incelemesinde bu liste bir kez okunur.

Ürün ve pazarlama ekibinin bu listeyi birlikte imzalaması işi kolaylaştırır. Toplantıda biri önceden işaretli bir kutu önerdiğinde, tartışma kişisel bir görüşten çıkar ve ekibin önceden verdiği karara döner.

Doğru metriği izleyin

Bir düzeltmeyi yayına aldıktan sonra yalnızca dönüşüm oranına bakmayın. İade talepleri, iptal oranı, destek çağrıları ve tekrar satın alma da aynı panoda dursun.

Dark pattern'ı kaldırdığınızda ilk satış biraz düşebilir. Ama diğer sayılar düzeliyorsa, kaybettiğiniz şey zaten kalıcı değildi. Ben bu karşılaştırmayı en az bir fatura dönemi boyunca izlemeyi öneririm, çünkü abonelikteki etki ancak yenileme gününde görünür.

Bu kontrolleri bir akışta tek tek yapmanın yolu heuristik değerlendirmedir. Ben bu turda en çok Jakob Nielsen'in "kullanıcı kontrolü ve özgürlüğü" ilkesine dayanırım. İlke, istenmeyen bir işlemden uzun bir süreç olmadan çıkılabilecek, açıkça işaretli bir "acil çıkış" ister.

Gerçek kullanıcıların nerede takıldığını görmek için ise bir kullanılabilirlik testi yapın.

Benim notum

Audit'lerde dark pattern'ı çoğu zaman kimse bilerek koymamıştır. Bir pazarlama hedefiyle "rakip de böyle yapıyor" cümlesi yan yana gelir. Sonuçta ortaya kimsenin sahiplenmediği bir tuzak çıkar.

Ekiplere hep aynı şeyi söylerim: dönüşümü ölçerken iptal ve iade oranını da ölçün. Önceden işaretli bir kutu satışı artırıyor gibi görünebilir. Aynı ay iade talepleri ve destek çağrıları da artıyorsa, kâr diye yazdığınız şey aslında borçtur.

Toplantıda kullanıcı adına konuşan kişi çoğu zaman tasarımcıdır. Bir dark pattern'a "hayır" demek de bazen o toplantının en zor cümlesidir. Yönetmelik bendi ve Bakanlık duyuruları, bu cümleyi kurarken dayanabileceğiniz somut metinlerdir.

Kendi ürününüzde bu tuzakları aramak isterseniz UX Audit bunlara da bakar. Audit'in nasıl yürüdüğünü UX audit rehberinde anlattım.