Kullanıcı merkezli tasarım (UCD) nedir?

Kısaca

Kullanıcı merkezli tasarımda kararlar kullanıcıdan gelen bilgiye dayanır. Kullanıcılar da tasarım ve geliştirme bitene kadar sürecin içinde kalır.

ISO 9241-210 aynı yaklaşıma "human-centred design", yani insan odaklı tasarım diyor. Standardın 2019'daki ikinci baskısı, 2010 tarihli ilk baskının yerini aldı. Standardın kökü ise daha eski ISO 13407'ye uzanır.

Standardın girişine göre amaç, sistemleri kullanılabilir ve işe yarar kılmaktır. Bunun yolu da kullanıcıya ve onun gereksinimlerine odaklanmaktır.

ISO 9241-210'un altı ilkesi

Standart belirli bir tasarım süreci varsaymıyor. Şelale modeli gibi farklı yaklaşımlara eklenebiliyor. Hangi süreçle çalışırsanız çalışın, şu ilkeleri öneriyor:

1. Tasarım, kullanıcıları, görevleri ve ortamı açıkça anlamaya dayanır.
2. Kullanıcılar tasarım ve geliştirme boyunca sürece katılır.
3. Tasarım, kullanıcı merkezli değerlendirmeyle yön bulur ve iyileşir.
4. Süreç tekrarlıdır (iteratif).
5. Tasarım kullanıcı deneyiminin tamamını ele alır.
6. Ekipte farklı disiplinlerden beceriler ve bakış açıları bulunur.

Standart, kullanıcı ihtiyaçlarını eksik ya da yanlış anlamayı sistem başarısızlığının başlıca kaynaklarından biri sayıyor. Bence en pahalı hata da bu. Ekran özenle çizilmiş, ama yanlış soruya cevap veriyor.

Süreç: dört adımlı döngü

Standart dört etkinlik tanımlıyor. Ben bunları kısaca anla, tanımla, tasarla ve değerlendir diye anıyorum.

Her adımın somut bir çıktısı var. Standardın örneklerine göre ilk adımdan kullanıcı profilleri ve personalar çıkar. Tasarım adımında prototipler üretilir. Değerlendirmenin çıktısı ise kullanılabilirlik testi raporudur.

Türkçe örnek senaryo

Kurgusal bir örnek: bir belediye, su faturası ödeme ekranını yeniliyor. Ekibin ilk fikri, ana sayfaya büyük bir "Borç sorgula" butonu koymak.

Anla. Ekip vezneye gelen on kişiyle konuşuyor. Çoğu abone numarasını bilmiyor, elinde yalnızca eski fatura kâğıdı var. Tanımla. Gereksinim netleşiyor: kişi abone numarası olmadan da borcunu bulabilmeli.

Tasarla. Ekip iki şey çiziyor: faturada numaranın yerini gösteren bir görsel ve T.C. kimlik numarasıyla sorgu seçeneği. Değerlendir. Beş kişiyle yapılan testte iki kişi kimlik seçeneğini görmüyor. Ekip seçeneği öne alıp döngüyü tekrarlıyor.

Büyük buton fikri yerinde kaldı. Asıl iş, butona basan kişinin sonraki ekranda takılmamasını sağlamaktı.

Sık karıştırılan: kullanıcının istediğini yapmak

Kullanıcı merkezli tasarım, kullanıcının istediği her özelliği eklemek demek değil. Kullanıcı sorunu iyi anlatır, çözümü ise ekip üretir ve yine kullanıcıyla sınar.

Bir de "bir anket yaptık, kullanıcı merkezliyiz" yanılgısı var. Standart etkin katılımdan söz ediyor. Kullanıcı tasarıma katılabilir, veri kaynağı olabilir ya da çözümleri değerlendirebilir.

İlgili terimler

• Zihinsel model: kullanıcının sistemin nasıl çalıştığına dair kafasındaki resim.
• Bilgi mimarisi: içeriği kullanıcının bulabileceği biçimde düzenlemek.
• Wireframe: tasarım adımının ilk, kaba çizimi.
• Nielsen'in 10 ilkesi: değerlendirme adımında sık kullanılan kontrol listesi.